Parafia

Historia parafii

Tuchowicz - jedna z najstarszych parafii naszego regionu

Parafia Tuchowicz powstała jako pierwsza wyodrębniona z parafii Łuków. W latach 1350-51 zostaje wymieniana w spisie świętopietrza. Trudno podać dokładną datę powstania parafii, ponieważ brak jest dokumentów źródłowych. Nie zachowały się dokument fundacyjny ani erekcyjny.

Parafia była fundowana przez rodzinę Kanimirów, którzy już w 1422 roku, co potwierdzają źródła, byli właścicielami Tuchowicza, a później także innych miejscowości w jego pobliżu. Należało do nich prawo patronatu nad parafią.

Położenie i granice parafii

Parafia leżała przy szlaku komunikacyjnym, łączącym drogę wiodącą wzdłuż Wisły z drogą prowadzącą przez Kock i Łuków na północ.

Długosz opisując, dość pobieżnie, parafie Ziemi Łukowskiej w Liber beneficiorum. Podaje, że do omawianej parafii należały: Tuchowicz, Jeleniec, Wola Jeleniecka, Radoryż Wielki, Sarnów i Wola Sarnowska, a przed podziałem na parafię Wojcieszkowską także Burzec, Bystrzyca. Parafia została podzielona po raz pierwszy w 1437, kiedy odłączono od niej Burzec i Bystrzycę.

Na północy granicę parafii stanowił duży obszar leśny (dzisiejsza Jata). Południowa granica przebiegała mniej więcej wzdłuż biegu rzeki Czarnej i jej dopływów. Od południowego wschodu granice stanowiły bagna i lasy nad Małą Bystrzycą, aż pod wieś Oszczepalin, która przed 1437 rokiem należała do parafii Kock. Od północnego zachodu granicę stanowiły duże obszary leśnie.

Na podstawie dokumentów można stwierdzić, że obszar parafii tuchowickiej łączył się bezpośrednio z obszarem parafii łukowskiej. Z map wynika, że wymieniony obszar parafii tuchowickiej otoczony był ze wszystkich stron terenem trudnym do przebycia, prawdopodobnie więc, wszystkie miejscowości leżące na tym terenie należały tej parafii.

W wyniku wielokrotnych podziałów powstało kilka nowych parafii, w tym w Radoryżu i Staninie, a także znacznie później w Jeleńcu. Ostatni podział nastąpił w 1928 roku, kiedy to powstała parafia Jedlanka.

Obecnie do parafii należą: Tuchowicz, Anonin, Józefów, Celiny Włościańskie, Celiny Szlacheckie, Gózd, Kij i Wólka Zastawska.

Kościół

Pierwsza drewniana świątynia powstała w roku 1440. Wokół kościoła istniał przykościelny cmentarz. 

Świątynia drewniana ufundowaną przez Jakuba, Jana i Mikołaja Kanimirów 1548 roku została ogołocona ze sorzętów po tym jak Kanimirowie przeszli na protestantyzm. Przez wiele lat w kościele nie było plebana.

Kolejny drewniany kościół stanął w 1748 roku fundacji Hieronima Krasińskiego, ówczesnego właściciela wsi. W roku 1842 rozpoczął się remont świątyni. Mimo starań stan techniczny świątyni określano jak zły. 

W 1856 roku proboszczem parafii został zaledwie 35-letni ks. Adam Byszewski. Dobra współpraca między księdzem i Hemplami przyczyniła się do restauracji kościoła w 1857 roku. Niestety po niefortunnej burzy 1865 roku, która powaliła na dach kościoła drzewo, nabożeństwa zostały przeniesione do kaplicy cmentarnej. Naprawy zostały zakończone w 1871 roku. Losy drewnianego kościoła zakończył pożar, który strawił wyremontowany kościół 3 czerwca 1873 roku. Zniszczeniu uległa także plebania. Nabożeństwa zostały ponownie przeniesione do kaplicy na cmentarzu a ksiądz zamieszkał w piwnicy.

Wielkim staraniem ks. Adama Byszewskiego w roku 1881 rozpoczęła się budowa murowanego kościoła projektu Władysława Hirszela. 11 listopada 1881 roku nowy kościół został poświęcony przez księdza dziekana Kurowskiego. Ks. Byszewski zmarł 1891 roki - nie doczekał konsekracji kościoła, która miała miejsca w 29 czerwca 1900 roku. Ówczesny biskup Jaczewski opisał świątynię jako "najlepiej urządzoną".

Kościół zaprojektowany jest w stylu neogotyckim, kryty blachą. Nad prezbiterium znajdował się plafon przedstawiający Trójcę Świętą w otoczeniu aniołów, pędzla warszawskiego malarza Nowakowskiego.

Ołtarz dębowy w stylu romańskim wieńczy statua Najświętszej Marii Panny, a po obu jej stronach u dołu dwaj aniołowie. Boczne ołtarze przedstawiają zdobią obrazy NMP Nieustającej Pomocy oraz św. Marii Magdaleny.

Staraniem ks. Stanisława Lewczuka na miejscu starego drewnianego budynku plebani został wybudowany nowy murowany.

Przez lata kościół był wielokrotnie remontowy. W latach 2016 - 2018 świątynia przeszła gruntowny remont i rozstała objęta ochroną konserwatorską.

Źródło:  "Tuchowicz - Dzieje parafii i miejscowości" M. Bilska, M. Świder i portal www.zastawie-netau.net

Miejscowości - parafii

Miejscowości należące do parafii:

• Anonin
• Celiny Szlacheckie
• Celiny Włościańskie
• Gózd
• Józefów
• Kij
• Tuchowicz
• Wólka Zastawska

Nasza patronka

Świadek zmartwychwstania Jezusa

Najstarsze dokumenty o parafii Tuchowicz wymieniają świętą Marię Magdalenę jak patronkę.

Św. Maria Magdalena

Św. MARIA MAGDALENA, czyli Maria z Magdali (współczesne Migdal), miejscowości położonej na zachodnim brzegu Jeziora Galilejskiego, była pierwszą z kobiet towarzyszących Jezusowi w czasie Jego publicznej działalności oraz świadkiem Jego śmierci i zmartwychwstania.

Dane biblijne i pozabiblijne pozwalają przypuszczać, iż była wdową lub niezamężną i najprawdopodobniej kobietą zamożną. 

Utożsamiana jest z ewaneliczną jawnogrzesznicą. Atrybutami świętej są czaszka i naczynie z olejkiem, ale także księga, krucyfiks, zwierciadło, dyscyplina, gałązka palmowa, instrumenty muzyczne, kadzielnica.

Jest patronką m.in. kilku kobiecych zakonów, więźniów, ogrodników, fryzjerów, studentów, osób kuszonych oraz osób z problemami z chodzeniem.

Teksty Ewangelii kanonicznych wymieniają ją na pierwszym miejscu wśród kobiet, które Jezus uwolnił od złych duchów i słabości. Marię Magdalenę uwolnił od „siedmiu złych duchów” (Mk 16,9; Łk 8,2). Odtąd Maria z Magdali wędrowała z Jezusem, usługując Mu wraz z innymi kobietami i wspierając Go materialnie. Dołączyła do uczniów Jezusa jeszcze w Galilei i towarzyszyła Mu aż do Jerozolimy, stając się świadkiem Jego działalności oraz męki i śmierci. 

Wszyscy ewangeliści wymieniają ją obecną z innymi kobietami pod krzyżem Jezusa (Mk 15,40; Mt 27,56; J 19,25; por. Łk 23,49), a synoptycy także przy złożeniu Jezusa do grobu (Mk 15,47 par.) i w poranek wielkanocny (Mk 16,1). Według synoptyków Maria z Magdali była wraz z innymi kobietami pierwszym świadkiem zmartwychwstania Jezusa. 

Odrębną tradycję w tym względzie utrwalił Jan Ewangelista, według którego Maria Magdalena udała się sama do grobu, gdzie otrzymała od aniołów orędzie wielkanocne, w ogrodzie spotkała Zmartwychwstałego, a następnie powiadomiła Piotra i „umiłowanego ucznia” o pustym grobie i ukazaniu się Chrystusa (J 20,1-18 por. Mk 16,9). Nie sposób dziś jednoznacznie ustalić, który z przekazów ma historyczne podstawy. Natomiast jedno jest pewne: miejsce Marii Magdaleny w kościele pierwotnym było z pewnością znaczące.

Pierwsze wieki chrześcijaństwa zarówno w Kościele wschodnim, jak i zachodnim widziały w niej „nową Ewę” oraz „Apostołkę Apostołów” (Apostola Apostolorum), jak nazwał ją św. Augustyn. Jej postać spotykamy często w apokryfach i pismach gnostyckich. Podobnie jak w Nowym Testamencie jest w nich związana z opowiadaniami o zmartwychwstaniu (EwPt 50-57), przedstawiana jako uczennica i rozmówczyni Jezusa (EwTm 114), która doskonale rozumie Jego naukę, a nawet sama stawia pytania (Pistis Sophia 17,96). Jest też umiłowaną uczennicą i towarzyszką podróży (EwF 32,55b), a jednocześnie rywalem Piotra Apostoła (Ewangelia według Marii Magdaleny 9-10). 

W Kościele zachodnim Marię z Magdali od czasów Grzegorza I Wielkiego (Homilie 25,1.10; 33,1) utożsamiono z Marią z Betanii i nieznaną jawnogrzesznicą namaszczającą stopy Jezusa w domu faryzeusza Szymona (Łk 7,36-50). Opinia ta, przyjęta przez łacińską tradycją liturgiczną i ascetyczną oraz sztukę kościelną, warunkowała obraz Marii Magdaleny aż do czasów współczesnych. Marię Magdalenę uważano za grzesznicę i pokutnicę, która po spotkaniu z Jezusem przeżyła nawrócenie, porzuciła grzeszne życie i dołączyła do grupy towarzyszącej Jezusowi. Nie ma jednak żadnych biblijnych podstaw do utożsamiania wspomnianych postaci.

Dalsze losy Marii Magdaleny nie są nam znane. Według Ojców Kościoła wschodu miała udać się do Efezu ze św. Janem oraz z Matką Boską, gdzie później zmarła i została pochowana. Jej relikwie przeniesiono do Konstantynopola, skąd część z nich miała trafić potem do południowej Francji. W średniowieczu (X i XI w.) Maria Magdalena stała się bohaterką legend prowansalskich, a jej kult rozpowszechnił się, zwłaszcza we Francji (Aix-en-Provence, Saint-Maximin, Vézelay, Sainte-Baume) i zaowocował powstaniem zakonów i zgromadzeń żeńskich. 

Jest patronką: Prowansji, Sycylii i Neapolu, zakonów żeńskich, kobiet i osób kuszonych, dzieci mających trudności z chodzeniem oraz aptekarzy. Na swoją patronkę obrało sobie Marię z Magdali również wiele zawodów rzemieślniczych (ogrodnicy, fryzjerzy, tkacze). Ze względów kaznodziejskich przyjmują ją także jako swoją patronkę dominikanie. 

Wspomnienie Św. Marii Magdaleny

Kościół katolicki czci świętą Marię Magdalenę 22 lipca. 

Od 2016 roku ten dzień ma rangę święta, wcześniej było to wspomnienie obowiązkowe. Zmiana nastąpiła na życzenie papieża Franciszka, który chciał w ten sposób podkreślić rolę nie tylko tej świętej kobiety, która jako pierwsza przekazała światu wiadomość o zmartwychwstaniu Pana Jezusa, ale także wszystkich kobiet w Kościele.

Kapłani

Duchowni pochodzący z parafii: 

• Ks. Stanisław Siwiec
• O. Leszek Mądrzyk SJ
• Ks. Łukasz Wardak
• Br. Andrzej Wiącek SJ
• S. Lauretta Białach (jadwiżanka)
• S. Maria Krasuska (tereska)

Źródło:  "Tuchowicz - Dzieje parafii i miejscowości" M. Bilska, M. Świder i portal www.zastawie-netau.net

Organiści

Współpcześnie nie wyobrażamy sobie kościoła bez organów i obsługujących ich organistów. Organiści byli odnotowywani w Tuchowiczu już podczas wizytacji w 1683 roku. Nie sposób dziś wymienić wszystkich tuchowickich organistów i ustalić ich dokładnie czasu ich pracy. Częśiowy spis powstał w dużej mierze na podstawie analizy ksiąg metrykalnych i dokumentów z wizytacji. 

Źródło:  "Tuchowicz - Dzieje parafii i miejscowości" M. Bilska, M. Świder i portal www.zastawie-netau.net

Grupy i wspólnoty

Organy

Zabytkowe organy z XIX wieku

Organy, które znajdują się w kościele św. Marii Magdaleny w Tuchowiczu zostały wybudowane w 1851 roku przez Moritza Roberta Müllera z Wrocławia dla kościoła pw. św. Aleksandra w Warszawie.

Do Tuchowicza zostały przeniesione zapewne w 1889 roku przez Kazimierza Potulskiego z Warszawy i umieszczone w nowej, zaprojektowanej w stylu tuchowickiego kościoła, imponującej szafie organowej.

Szafa powstała w nawiązaniu do popularnych wówczas wzorników Laukhuffa. Wykazuje również podobieństwo do projektu organów do Inzersdorf (1895), którego autorem był Franz Capek.

Kościół św. Aleksandra w Warszawie

Nie mamy pełnych danych o wizerunku instrumentu Müllera w kościele św. Aleksandra w Warszawie. Zachowały się jednak materiały graficzne, na których widoczny jest chór muzyczny świątyni – w pierwotnie zrealizowanym projekcie Piotra Aignera.

Inwentaryzacja tego kościoła wykonana pod koniec XIX wieku przez Piusa Dziekońskiego obejmuje szereg szczegółowych rysunków dokumentujących stan budowli w celu rozpisania konkursu na jej rozbudowę. Na jednym z przekrojów architekt wrysował organy. Poniżej fragment inwentaryzacji Dziekońskiego (oryginały znajdują się w Petersburgu) zestawiony jest z jedynym odnalezionym wizerunkiem wnętrza kościoła św. Aleksandra sprzed przebudowy uwiecznionym na płótnie przez anonimowego artystę około 1850 roku (w zbiorach Muzeum Narodowego).

Organy mają stół gry wbudowany w lewą ścianę szafy organowej, nisko osadzony prospekt oraz miechownię umieszczoną na poddaszu, nad portykiem kolumnowym.

Kościół św. Aleksandra w Warszawie został rozbudowany w monumentalnym stylu stając się na przełomie XIX i XX wieku bardzo efektowną budowlą dominującą na Placu Trzech Krzyży.

Organy, których mechanizm i piszczałki sprzedane zostały do Tuchowicza, dzięki translokacji na ziemię łukowską, przetrwały katastrofę zniszczenia Warszawy i stanowią dziś namacalny ślad stołecznej działalności wielkiego organmistrza wrocławskiego XIX stulecia – Moritza Roberta Müllera. Choć był on autorem niemal 60 instrumentów – do dnia dzisiejszego przetrwały organy w Toszku, w kościele ewangelickim w Węgrowie oraz instrument z warszawskiego kościoła św. Aleksandra przeniesiony do Tuchowicza.

Kościół w Tuchowiczu

W latach 2021-2023 organy w kościele św. Marii Magdaleny w Tuchowiczu zostały poddane kompleksowym pracom konserwatorskim i organmistrzowskim wykonanym przez warsztaty Vermillion Doroty Moryto-Naumiuk (konserwacja szafy organowej) oraz Naprawa i korekty organów piszczałkowych Krzysztof Deszczak (prace organmistrzowskie).

Instrument usytuowany jest na chórze muzycznym naprzeciw ołtarza głównego.

Szafa organowa wolnostojąca, jednoczęściowa. Prospekt eklektyczny, architektoniczny, pięcioosiowy, symetryczny, koloru ciemnego brązu (bejca, lakier), ze złoceniami obrzeżeń architektonicznych i detali snycerskich (wici roślinne w naczółkach, żabki, owoce ananasa, archiwolty, uskrzydlone putta w tondo). Cokół o konstrukcji ramowej, na planie wielokąta, bardzo wysoki, z trzema profilowanymi płycinami, z lekko zaznaczonymi dwoma, bocznymi ryzalitami.

Strefa piszczałkowa w linii prostej, w układzie dośrodkowym, piszczałki pogrupowane w pięć, prostokątnych kwater zamkniętych arkadowo, z dominującą centralną oraz skrajnymi niższymi, zamkniętymi, bez belkowania, trójkątnym naczółkiem ze złoconą archiwoltą i wewnątrz ozdobną wicią roślinną. Między nimi, dwie najniższe kwatery zamknięte płycinami z motywem główek aniołów w tondo.

Artykulacja lica prospektu sześcioma zdwojonymi pseudo pilastrami (bez baz i kapiteli) potwierdzającymi podział cokołu. W zwieńczeniu trzy drewniane, pełnoplastyczne rzeźby – owoc ananasa na liściu akantu na szczytach naczółków, a na krawędziach naczółków – złocone żabki. Labia w układzie girlandowym (wtórne piszczałki cynkowe zastąpione piszczałkami ze stopu organowego).

Instrument posiada 15 głosów podzielonych pomiędzy dwa manuały (7, 4) o zakresie C-d3 i pedał (4) o zakresie C-d1, trakturę mechaniczną, wiatrownice klapowe (zintegrowane dla I i II manuału).

Miech magazynowy z podawaczem klinowym umieszczony za szafą organową, w pomieszczeniu wieżowym.

 

 

 

Brzmienie - J.S.Bach - Preludium i Fuga c-moll

Dyspozycje

Nazwy rejestrów nadane po ostatnich pracach konserwatorskich.

Nazwy rejestrów zostały ustalone na podstawie rękopisu Seidla, w którym opisane są założenia dyspozycji (pierwotnie planowanej jako 17-głosowej) oraz na podstawie sygnatur na piszczałkach. W instrumencie zachował się niemal kompletny zespół brzmieniowy.

🎶 Zapraszamy do wyjątkowej muzycznej podróży w naszej parafii! W przestrzeni naszej świątyni zabrzmiał piętnastogłosowy instrument, który zachwyca bogactwem brzmienia, stopliwością rejestrów i niezwykłą barwą. Znakomita akustyka kościoła pozwoliła w pełni wydobyć jego walory, tworząc wyjątkowe tło dla grudniowych nagrań audio-wizualnych.

🎹 Urszula Jasiecka-Bury i Krzysztof Urbaniak, występujący jako organowy duet, sięgnęli po dzieła mistrzów trzech epok – Johanna Sebastiana Bacha, jego syna Johanna Christopha Friedricha Bacha oraz Adolpha Hesse. Wyjątkowa dyspozycja instrumentu oraz akustyka naszej świątyni pozwoliły ukazać te utwory w całej ich artystycznej doskonałości. Nagrania powstały w grudniu w ramach projektu realizowanego dzięki stypendium Krajowego Planu Odbudowy w sektorze kultury. 

🎥 Rejestracji audio-wizualnej dokonała firma Ars Sonora.

✨ Zachęcamy do wysłuchania i obejrzenia przygotowanych nagrań audio-wizualnych.

🎧 Zapraszamy do wspólnego odkrywania piękna muzyki organowej!

Finansowanie

Prace przy organach sfinansowano ze środków Unii Europejskiej (Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego), których dysponentem było Województwo Lubelskie oraz ze środków własnych Parafii.

Galeria

Cmentarz parafialny i kaplica

Oraz inne miejsca pochówków

Nie wszyscy zdają sobie sprawę z tego, że na terenie parafii Tuchowicz znajduje się kilka większych i  mniejszych cmentarzy. Najdawniejsze miejsca pochówków pochodzą z 1764 roku. (tego roku sięgają najstarsze zachowane księgi zgonów).

Świątynia i cmentarz przykościelny

W 1764 roku zmarłych grzebano w świątyni, a także na cmentarzy przykościelnym. W obrębie świątyni grzebano szlachetnie urrodzonych, mieszczan, dobrodziejów parafii oraz zamożnych parafian. Wśród pochowanych podposadzą świątyni są także dzieci, m.in. córka organisty. 

Równocześnie pochówków dokonywano na cmentarzy przykościelnym. Istaniły tam conajmniej 3 rzędy grobów. Do dziś dnia zachowały się 3 duże groby: Rozalii Hemplowej z Dmochowskich, Joachima Hempla i prawdopodobnie Anastazji Sosnowskiej z Dmochowskich.

Cmentarz w polu

Obecny cmentarz "w polu" został założony na przełomie 1828 i 1829 roku na gruntach przekaznych przez ówczesnego właściciela miasteczka Joachima Hempla. Do dnia dziesiejszego powierzchnia cmentarza wielokrotnie się zwiększała.

Współcześnie cmentarz można podzielić na kilka sektorów. Od dwóch bocznych bram przez środek niekropolii przebiega aleja, przy której znajduje się większość grobów osób zasłużonych dla parafii oraz poległych w II wojnie światowej.

Na części nieogrodzonej, przylegającej do właściwego cmentarza  w latach 30tych XX wieku dokonano kilkudziesięciu pochówków. Nie są, to jak możnaby przypuszczać, groby samobójców, lub ludzi wyjętych spod prawa. W I połowie XX wieku zaczęło brakować miejsca na pochówek w obrębie murów nekropolii, próbowano, więc powiększyć jej teren właśnie o tereny przylegające do niej od strony północno wschodniej. Prawdopodobnie z powodu nachodzenia wody, pochówków tych zaniechano. Część grobów to jedynie usypane kopczyki, na niektórych znajdują się krzyże, a niektóre, jak np grób czternastoletniej Kamilii Maciaszek zmarłej w 1930 roku nie różnią się niczym od nagrobków w obrębie murów.

Kaplica cmentarna

Była ona wykorzystywana do nabożeństw podczas remontu drewnianej świątyni, a także po jej pożarze, do czasu budowy nowego kościoła.

W krypcie pod kaplicą znajdują się 3 trumny: ks. Adama Byszewskiego, jego matki oraz siostry.

W 1935 roku proboszcz Pniewski prosił o zgodę na poświęcenie świątyni, ponieważ nie zachowały się żadne dokumenty świadczące o tym, że była ona poświęcona wcześniej. 13 września 1935 wydano dekret erygujący kaplicę pw. Podwyższenia Krzyża Świętego.

W latach 2025-2026 odbył się remont zabytkowej kaplicy pw. Podwyższenia Krzyża Świętego znajdującej się na cmentarzu parafialnym w Tuchowiczu. Inwestycja została zrealizowana dzięki dofinansowaniu z Rządowego Programu Polski Ład.

Zakres przeprowadzonych prac:
Prace trwały od jesieni do końca lutego i były prowadzone pod stałym nadzorem bialskiego konserwatora zabytków – od etapu projektu aż po realizację.

W ramach inwestycji wykonano:

• remont fundamentów, ścian oraz konstrukcji drewnianej,
• odnowienie krypty,
• renowację podłóg, sufitów i schodów prowadzących na chór,
• naprawę więźby dachowej,
• wymianę drzwi oraz odnowienie stolarki okiennej,
• modernizację instalacji elektrycznej,
• montaż monitoringu. 

  
  Całkowity koszt inwestycji wyniósł około 1,1 mln zł.

Ocalony zabytek i świadek historii
Kaplica znajdowała się w bardzo złym stanie technicznym i groziła zawaleniem. Jak podkreśla proboszcz parafii św. Marii Magdaleny w Tuchowiczu, ks. kan. Bogusław Mich, jej remont pozwolił ocalić dziedzictwo wielu pokoleń mieszkańców.

Obiekt od lat pełni ważną funkcję religijną i społeczną. Odprawiane są w nim msze święte, szczególnie w uroczystość Wszystkich Świętych oraz w Dzień Zaduszny. W ołtarzu znajduje się krucyfiks z figurą Chrystusa oraz cytat z Księgi Hioba:
„Zmiłujcie się nade mną, wy, przyjaciele moi”.

W ramach remontu wnętrze kaplicy zostało również wyposażone w nowe ławki dla wiernych.

Modernizacja cmentarza
Oprócz renowacji kaplicy przeprowadzono także prace przy bramach cmentarza, co znacząco poprawiło estetykę całej nekropolii. Jak podkreśla proboszcz, miejsce pochówku zasługuje na godne i zadbane otoczenie, ponieważ spoczywają tam liczne pokolenia mieszkańców regionu, w tym osoby zasłużone, właściciele ziemscy oraz żołnierze.

Pochówki poza cmentarzem parafialnym

Pochówki poza poświęconą ziemią odbywały się w dwóch przypadkach - w czasie epidemii oraz podczas bitew i potyczek.

Na terenie parafii zachowały się:

• pozostałości cmentarza cholerycznego w Anoninie (1831 i 1873 rok)
• cmentarz choleryczny w okolicach Szyszek (1831 rok - lokalizacja nieznana)
• cmentarze wojenna w okolicach Jedlanki, Lipniaka i Szyszek

Źródło:  "Tuchowicz - Dzieje parafii i miejscowości" M. Bilska, M. Świder i portal www.zastawie-netau.net

Ochr. małoletnich